عکسهای تاریخی به عنوان اسناد بصری ملی و میراث فرهنگی ما باید به بهترین شیوه حفاظت شوند. و این حفاظت با در نظر داشتن آنکه عکس ماده ای خراب شدنی است ؛ باید صورت گیرد، حفظ هر قطعه عکس به عنوان شیء تاریخی و حفظ اطلاعات موجود در آن . عکس های تاریخی به عنوان تاریخ بصری ما، برای ارائه به محققان علوم اجتماعی ،تاریخ نگاران ،هنرمندان و علاقه مندان به آن در رشته های مختلف و همچنین نسلهای آینده اهمیت دارد .نبود مرکزی ملی برای ایجاد استاندارد های مناسب در آرشیوها،باعث ایجاد مشکلاتی در فعالیتهای در کار سامان بخشی شده که نیاز به بررسی و تدقیق دارد . مقاله پیش رو، به بررسی مهمترین مسائل مطرح در نگهداری عکس و با نگاهی کوتاه به یک آرشیو تقریبا موفق ،تلاش در رسیدن به شیوه ای برای دستیابی به راهی بهتر،در زمینه حفاظت آرشیو های عکس می پردازد .

نسرین ترابی

مقدمه

در موزه ها ,آرشیو ها و کتابخانه ها ، میلیون ها عکس پیدا می شود .این عکس ها شامل صحنه ها یی از زندگی از ابتدای اختراع عکاسی تا امروز هستند . در ایران ، تقریبا صد و هفتاد سال است عکس گرفته می شود و امروزه آرشیوهای غنی ، بزرگ و متعددی از عکس ،در کشور وجود دارد .

پیشینه

اولین برخوردها با عکس به عنوان شیء موزه ای در دنیا از حدود سالهای 1330 شمسی شروع شد ودر حدود سال 1350 مسئله حفاظت از عکس تاریخی شکل جدی به خود گرفت، این در حالی است که شروع این واکنش در ایران به حدود سالهای 1344 بر میگردد . اولین بررسی و ثبت آلبوم های عکس از سال 1348 در کاخ گلستان ، بزرگترین آرشیو عکس دوره قاجاری شروع شد . اولین کسانی که در ایران دست بکار طبقه بندی و نمایه سازی عکس ها زدند کتابداران مجموعه های دولتی بودند .

عکس محصولی است که بر اثر تاثیر نور طبیعی یا مصنوعی در مقطع از زمان ، برماده حساس به نور و ظاهر سازی آن توسط مواد شیمیایی بوجود آمده وتخریب آن ، از لحظهء چاپ شروع می شود . علل این خرابیها عبارتند از: فرآیندهای فیزیکی، شیمیایی و فتوشیمیایی است . لایه های مختلف و پیچیده مواد حساس به نور، ممکن است عکس العمل های متفاوتی را در برابر تغییرات دما یا رطوبت نشان دهند .این عکس العمل ها می توانند تنش های داخلی ایجاد نموده و باعث آسیب در لایه های ضعیف تر شوند .

محافظت از عکس ، فراهم آوردن محیطی است که در آن خرابی عکس به حداقل ممکن ،برسد. این امربا کنترل دما، رطوبت، نور و آلودگی صورت می گیرد. برای جلوگیری از آسیبهای خارجی از قبیل بلایای طبیعی مانند زلزله و سیل و حوادث ناشی از انسان مانند آتش سوزی و خرابی توسط افرادی که با عکس سرو کار دارند و همچنین آسیبهای انسانی مانند جنگ ودگرگونی های قهر آمیز اجتماعی,نیزبایدتمهیداتی بکار گرفته شود .

علاوه بر کنترل شرایط فیزیکی نگهداری از عکس ها ،آگاهی از اطلاعات عکسی و نحوه دستیابی به آنها ،جا سازی و ثبت مدارک عکسی و مشخص نمودن بایگانی راکد درتمامی مجموعه های عکس اعم از بزرگ و کوچک ، خصوصی یا دولتی، ،‌باید به شکل صحیح انجام گیرد . نحوه ثبت باید از یک شکل مشخص پیروی کند .ساماندهی، شرح نویسی و عنوان نویسی و تهیه نسخ پشتیبان ، با توجه به تعداد عکس ، موضوعات و اهداف آرشیو و معمولا بر اساس طبقه بندی های اسنادی وکتابخانه ا ی و با دو هدف حفظ اطلاعات در متریال جدید برای انتقال به آینده و افزایش طول عمر این اطلاعات به بهترین شیوه و عالی ترین کیفیت ممکن و همچنین انتشار آن برای نسل فعلی به صورتی که اصل تصاویر کمتر در دسترس قرار گیرند، نیز از جمله مسائلی است که در ارتباط با نسخ عکسی باید مد نظر قرار گیرد .

در حال حاضر ؛ تقریبا در تمامی مراکز اسنادی که دارای اسناد تصویری هستند؛ فعالیتهایی در ارتباط با این مهم در حال انجام است ؛ اما در بررسی این فعالیتها مسائلی بنظر می رسدکه نه تنها نیاز به بررسی و توجه دارند ، که باید راه حل های صحیح توسط متخصصین مشخص و به طرق قانونی به کلیه این مراکز ارسال شود .

ساماندهی در موسسه مطالعات معاصر

اولین مجموعه ای که دست بکار مرتب کردن خود زده و این کار را به مراحل پایانی رسانده ، مجموعه موسسه مطالعات تاریخ معاصراست که از سال 1365 کار شروع شده و امروز به عنوان آرشیو معیار قابل اعتبار است .در اینجا به شرح بخشی از فعالیت های انجام گرفته در" موسسه مطالعات تاریخ معاصر" به عنوان تنها نمونه موفق فعالیت انجام شده در زمینه آرشیو های عکس ، پرداخته می شود :

آرشیو عکس موجود در این موسسه از لابلای مدارکی از بیش از هزار نفر از رجال سیاسی ، فرهنگی ، نظامی ، اقتصادی و... دوران حکومت پهلوی و( از آن جاییکه این افراد ریشه در خاندان های قاجار داشته اند ، استاد و مدارک با ارزشی از دوران قاجارنیز وجود دارد ) قاجاربدست آمده که بدلیل منابع کسب شده از آن ، از اهمیت ویژه و مستند برخوردار است . مدارک و اسناد هر مبنع، بطور جداگانه و مستقل حفظ شده ،اطلاعات ارجاعی به آن ،از قطعیت بیشتری برخوردار است ؛ ضمن آنکه این مرکزاز قدیمیترین مراکزی است که دست به کار شناسایی و طبقه بندی اسناد و مدارک خود زده و با توجه به تجربه ای نسبتا طولانی ؛ توانسته به شیوه های خاص دست یابد . در این مرکزهیچ مدرک و سندی منهدم نشده ، وتا کنون حدود 150000 تصویر از عکس ، اسکن شده وکار تمرکز و هم سو کردن اطلاعات و تصاویر ( داده ها ) در واحد کامپیوتر موسسه در حال انجام است .

مخارن این مرکز حدود 500 متر مربع مساحت دارد و آفت زدایی و ضد عفونی محیط مخازن در هر سال دو بار انجام می شود و بازدید های مرتب از مخازن برای کنترل عکس ها توسط متخصصین حفاظت و ترمیم صورت می گیرد. کنترل دما و رطوبت ، تهیه هوا ، ، نصب اطفاء حریق تمام اتوماتیک ، و قفسه ها ریلی است .

تقاضای بیمه اسناد ومدارک ومطالعه نصب درب گاو صندوقی و .. به منظور حفاظت و نگهداری بهتر از مدارک و محیط مخازن در حال انجام است .

از سال 1373 موضوع ساماندهی و نمایه سازی در دستور کار قرار گرفت. بر خلاف سند که موضوع را در خود توضیح می دهد عکس باید شناسایی می شد . افراد و مکان ها ، موقعیت خاص تاریخی باید شناسایی و ثبت می شد . از آنجا که اهداف این موسسه در جهت اطلاعات سیاسی و اجتماعی و تاریخی بود عکس به عنوان سند بکار گرفته شد . کارشناسان این مرکز با استفاده از منابع مختلف کتاب ومتخصصین ، به عنوان یکی از اولین مراکز، کار ساماندهی و شناسایی را شروع کردند . موضوع یا نمایه یا Indexing بر اساس استاندارد های کتابداری و بر اساس سر عنوانهای موضوعی طرح شده از جانب کتابخانه ملی الگو گرفته و با توجه به عکس مشابه سازی عنوان توسط کارشناسا ن این بخش انجام می شود . موضوع یکدست سازی اصطلاحات مشابه با توافق میان کارشناسان ای بخش انجام می گیرد . از همان ابتدااطلاعات نویسی ،کامپیوتری شد. در حال حاضر برنامه تطابق تصاویر و اطلاعات با سیستم مناسب تازه ایجاد شده ای از سوی یک شرکت کامپیوتری در حال انجام است .

بانک عکسهای موسسه مطالعات تاریخ معاصر از عکس های چاپ شده در نشریات و کتب موجود در کتابخانه این مرکز که از کاملترین کتابخانه ها در زمینه تاریخ معاصرمی باشد ، شکل گرفته است . در این بانک در حال حاضر 131212 مورد اطلاعات عکس از نشریات و کتب مختلف ثبت شده و این حرکت ، برای اولین باردر ایران صورت گرفته است .

ساماندهی در کاخ گلستان

مجموعه آلبومها و عکس های آلبومخانه کاخ گلستان اولین مجموعه ای در ایران است که دست بکار مرتب کردن آن زده شد . این کار توسط بدری آتابای در سال 1348 مورد بررسی و ثبت قرار گرفت ، این اولین فهرستی است که در آن بطور اجمال از یک مجموعه عکس در ایران فهرست نویسی شده است . پس از انقلاب ، بخش اول طرح ساماندهی آلبومخانه کاخ گلستان ، از تاریخ 30/9/77 شروع و 30 / 9/79 پایان یافت . در این طرح انبار کاخ ها گشوده شد و کار شناسایی در دوازده آیتم انجام شد . یکی از مسائلی که مطرح بود و مورد نظر قرار می گرفت این بود که آیا از شیشه های موجود، عکس هست و همچنین کدام عکس ها شیشه دارند ؟ دراین طرح تقریبا تمامی اموال شناسایی شد .در پایان طرح ساماندهی تعدادعکس های ثبت شده از 42000 به 48000 قطعه عکس رسید و تعداد شیشه ها نیز از 7568 شیشه به 9300 قطعه با سایز های از 2در 3 سانتی متر تا 50 در 60 سانتی متر . 254 شیشه از شیشه های ادغام در هم بیرون کشیده شد و از کل شیشه ها کنتاکت تهیه شد .

8300 عدد نگاتیو 120 و 2000 فیلم شیت 10 در 13 سانتی متر تهیه شده . در پایان فا ز یک مجموعه از نظر اموالی در شرایط ایده آلی قرار گرفت اما از نظر تحقیقاتی هنوز در شرایط سال 1373 است

سایر آرشیو های موجود عبارتند از :

- آرشیو عکس موزه عکس انقلاب و جنگ با موضوع عکس های خبری از جنگ و انقلاب ایران 750000 فریم نگاتیو و 20000 قطعه عکس در حال ساماندهی